هشدارهای قرآنی؛ فساد نکردن در زمین و مسئولیت انسان در اصلاح جامعه
۱. مقدمه: هشدارهای قرآن برای رساندن انسان به کمال
موضوع این جلسه ادامه سلسله مباحث «هشدارهای قرآنی» است؛ هشدارهایی که خداوند در قرآن به انسان می‌دهد تا او را از رفتارهایی که مانع رشد و کمالش می‌شوند بازدارد.
یکی از هشدارهای مهم قرآن، پرهیز از فساد در زمین است. این موضوع در آیات ۵۵ و ۵۶ سوره اعراف مطرح شده است. خداوند در این آیات، ضمن بیان آداب دعا و شرایط ارتباط با پروردگار، انسان را از تجاوز و فساد در زمین برحذر می‌دارد:
ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ
«پروردگارتان را با تضرع و در نهان بخوانید؛ زیرا او تجاوزکاران را دوست ندارد. و در زمین پس از اصلاح آن فساد نکنید و او را با بیم و امید بخوانید؛ همانا رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است.»
این آیات چند موضوع مهم را در کنار یکدیگر قرار می‌دهند: آداب دعا، پرهیز از تجاوز به حقوق دیگران، جلوگیری از فساد در زمین، داشتن بیم و امید در برابر خداوند و انجام عمل صالح.
۲. نخستین شرط دعا: تضرع و حضور قلب
خداوند در آغاز می‌فرماید: «ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً»؛ یعنی پروردگار خود را با تضرع و در نهان بخوانید.
دعا صرفاً بر زبان آوردن چند کلمه و درخواست کردن از خداوند نیست. انسان باید هنگام دعا با تمام وجود متوجه پروردگار باشد و در برابر عظمت او احساس فروتنی و خشوع کند.
همان‌گونه که هنگام سخن گفتن با یک شخص بزرگ، آداب و احترام او را رعایت می‌کنیم، در برابر خداوند که هیچ موجودی از او بزرگ‌تر نیست، شایسته است نهایت خضوع و فروتنی را داشته باشیم.
همچنین تعبیر «خُفْيَةً» به معنای خواندن خداوند در خلوت و پنهانی است. یکی از حکمت‌هایی که سخنران برای این توصیه بیان می‌کند، دوری از ریا و خودنمایی است. وقتی انسان در خلوت قرار می‌گیرد و کسی جز خداوند او را نمی‌بیند، فرصت بیشتری دارد تا توجه و اندیشه خود را به پروردگار معطوف کند.
بنابراین، دعا باید از عمق وجود انسان برخیزد، نه اینکه صرفاً حرکتی زبانی و ظاهری باشد.
۳. پرهیز از تجاوز؛ شرط مهم استجابت دعا
در ادامه آیه آمده است:
«إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ»
خداوند تجاوزکاران را دوست ندارد.
از این عبارت می‌توان دریافت که یکی از موانع مهم استجابت دعا، تجاوز به حقوق دیگران و عبور از حدود الهی است. کسی که حق دیگران را پایمال می‌کند، نمی‌تواند تنها با دعا کردن انتظار داشته باشد که بدون توجه به رفتار خود، خواسته‌هایش برآورده شود.
سخنران برای اهمیت این موضوع به جایگاه شهید اشاره می‌کند. با وجود مقام والای شهادت و بخشیده شدن گناهان شهید، اگر حق‌الناس بر عهده او باقی مانده باشد، مسئله همچنان پابرجاست. به تعبیر سخنران، حق مردم موضوعی نیست که بتوان آن را نادیده گرفت.
پس انسان برای نزدیک شدن به خدا و برخورداری از رحمت او باید هم از تجاوز به حقوق دیگران پرهیز کند و هم حدود و احکام الهی را رعایت کند.
۴. معنای «فساد نکردن در زمین پس از اصلاح آن»
بخش دیگری از آیه می‌فرماید:
«وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا»
در زمین پس از اصلاح آن فساد نکنید.
سخنران در اینجا دو پرسش را مطرح می‌کند: نخست اینکه زمین چگونه اصلاح شده است؟ و دوم اینکه چه رفتارهایی مصداق فساد در زمین هستند؟
اصلاح زمین به‌وسیله پیامبران
در پاسخ به پرسش نخست، سخنران به روایتی منسوب به امام صادق یا امام باقر علیهماالسلام اشاره می‌کند که مضمون آن چنین است: زمین دچار فساد شده بود و خداوند به‌وسیله پیامبرش آن را اصلاح کرد.
بر اساس توضیح سخنران، انسان‌ها با گناهان، رفتارهای نادرست، خونریزی و تباهی، زمینه فساد در زمین را فراهم کرده بودند؛ اما خداوند به‌وسیله پیامبر خاتم و با گسترش دین اسلام، مسیر هدایت و اصلاح را پیش روی بشریت قرار داد.
پیامبر اسلام مردم را به سوی هدایت، مهربانی و زندگی مبتنی بر ارزش‌های الهی دعوت کرد و بدین ترتیب، زمینه اصلاح جامعه انسانی فراهم شد.
از نگاه سخنران، فرمان «فساد نکنید» یادآوری می‌کند که انسان‌ها نباید دستاورد اصلاح و هدایت پیامبران را با رفتارهای نادرست خود از بین ببرند.
تغییر مکان بدون اصلاح رفتار، راه‌حل نیست
سخنران برای روشن‌تر شدن این مسئله به تلاش برخی افراد برای انتقال انسان‌ها به سیاره مریخ اشاره می‌کند؛ تلاشی که در سخنان نقل‌شده از آنان با این نگرانی همراه بوده که زمین دیگر مکان امنی برای زندگی بشر نباشد.
او تأکید می‌کند که تغییر محل زندگی به‌تنهایی مشکل بشریت را حل نمی‌کند. اگر انسان رفتار، گفتار و اعمال خود را اصلاح نکند، جامعه و خانواده نیز اصلاح نخواهند شد.
به بیان دیگر، فساد تنها به مکان زندگی انسان مربوط نیست؛ بلکه ریشه آن در رفتار خود انسان‌هاست. بنابراین، راه‌حل اصلی را باید در بازگشت به رهنمودهای پیامبران و اصلاح کردار و گفتار جست‌وجو کرد.
۵. مصادیق فساد در زمین
سخنران چند نمونه از رفتارهایی را که می‌توانند مصداق فساد در زمین باشند، مطرح می‌کند.
الف) ظلم به دیگران و ظلم به خویشتن
یکی از مهم‌ترین مصادیق فساد، ظلم است؛ چه ظلمی که انسان در حق دیگران مرتکب می‌شود و چه ظلمی که به خودش روا می‌دارد.
ظلم به دیگران، پایمال کردن حقوق مردم و برهم زدن عدالت اجتماعی، جامعه را به سوی تباهی می‌برد. از سوی دیگر، انسان با گناه و رفتارهایی که به زیان خود اوست نیز به خویشتن ظلم می‌کند.
از دیدگاه سخنران، هر اندازه ظلم و گناه در جامعه گسترش پیدا کند، زمین نیز از مسیر اصلاح و صلاح دورتر می‌شود.
ب) تخریب محیط زیست و منابع طبیعی
یکی دیگر از مصادیق فساد، تخریب محیط زیست است.
سخنران تأکید می‌کند که دین اسلام تنها به عبادات فردی و مسائل مربوط به آخرت محدود نیست؛ بلکه درباره زندگی مادی و طبیعت نیز دستورها و توصیه‌های روشنی دارد.
از جمله این موارد می‌توان به ضرورت حفاظت از موارد زیر اشاره کرد:
-
زمین‌های کشاورزی و محصولات زراعی؛
-
آب‌ها و منابع طبیعی؛
-
جنگل‌ها، گیاهان و پوشش‌های طبیعی؛
-
حیوانات و گونه‌های مختلف جانوری؛
-
نسل انسان و استمرار حیات بشری.
او همچنین یادآوری می‌کند که نباید صرفاً به دلیل زیان‌آور یا مزاحم به نظر رسیدن بعضی حشرات و حیوانات، آنها را نابود کرد. از نگاه سخنران، هر موجودی بر اساس حکمتی آفریده شده است و انسان نباید بدون توجه به این حکمت، دست به نابودی موجودات و تخریب طبیعت بزند.
در همین ارتباط، به آیه‌ای از سوره بقره اشاره می‌شود که از نابودی کشت‌وزرع و نسل انسان به‌عنوان نمونه‌هایی از فساد در زمین یاد می‌کند. منظور سخنران این است که تخریب طبیعت و آسیب رساندن به نسل بشر نیز در چارچوب هشدارهای قرآنی درباره فساد قرار می‌گیرد.
ج) پایمال کردن حقوق دیگران
بی‌اعتنایی به حقوق مردم و نادیده گرفتن حق دیگران نیز از مصادیق فساد در زمین است.
جامعه زمانی می‌تواند به سمت اصلاح حرکت کند که افراد آن حقوق یکدیگر را رعایت کنند و هیچ‌کس خود را مجاز به تضییع حقوق دیگران نداند.
۶. مصادیق اصلاح زمین
همان‌گونه که برخی رفتارها موجب فساد در زمین می‌شوند، اعمالی نیز وجود دارند که در جهت اصلاح جامعه و زندگی انسان‌ها قرار می‌گیرند.
الف) ایمان به خداوند
یکی از پایه‌های اصلاح، ایمان به خداوند است؛ خدایی که قدرت مطلق و علم بی‌نهایت دارد.
از نگاه سخنران، ایمان انسان را به سوی اصلاح و تکامل هدایت می‌کند. هر اندازه ایمان در وجود انسان تقویت شود، زمینه حرکت او به سوی رفتارهای درست و دوری از فساد بیشتر خواهد شد.
ب) احسان و خدمت به مردم
یکی دیگر از مهم‌ترین مصادیق اصلاح زمین، نیکی کردن به دیگران و برطرف کردن نیازهای مردم است.
سخنران در این زمینه سخنی را از آیت‌الله فاضل لنکرانی نقل می‌کند. بنا بر این نقل، ایشان می‌فرمودند که پس از پنجاه سال مطالعه و بررسی دین، به این نتیجه رسیده‌اند که گاهی خدمت به مردم و رسیدگی به مشکلات آنان از انجام برخی عبادات مستحبی، مانند نماز شب، اهمیت بیشتری دارد.
در این نقل، ایشان با بیانی تأکیدی می‌گویند اگر روز قیامت درباره ترک نماز شب پرسیده شد، انسان می‌تواند بگوید که به توصیه آیت‌الله فاضل لنکرانی، به‌جای آن به خدمت به خلق خدا و برآوردن نیازهای مردم پرداخته است.
هدف از نقل این سخن، برجسته کردن اهمیت خدمت اجتماعی است. عبادت تنها در اعمال فردی خلاصه نمی‌شود؛ رسیدگی به گرفتاری‌های مردم، کمک به نیازمندان و تلاش برای رفع مشکلات جامعه نیز ارزش دینی دارد.
بنابراین، کسی که برای آسایش و بهبود زندگی دیگران تلاش می‌کند، در مسیر اصلاح زمین گام برمی‌دارد.
ج) امر به معروف و نهی از منکر
یکی دیگر از مصادیق اصلاح جامعه، امر به معروف و نهی از منکر است.
سخنران روایتی را از امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام نقل می‌کند که در آن، قوام شریعت به امر به معروف، نهی از منکر و اقامه حدود الهی وابسته دانسته شده است.
بر اساس این دیدگاه، اگر در جامعه امر به معروف و نهی از منکر کنار گذاشته شود، به‌تدریج زمینه گسترش رفتارهای نادرست و تسلط بدکاران فراهم می‌شود.
سخنران همچنین به روایاتی اشاره می‌کند که بر پیامدهای ترک این مسئولیت اجتماعی تأکید دارند؛ از جمله اینکه در چنین شرایطی حتی دعای انسان‌های نیک نیز ممکن است به اجابت نرسد.
در نتیجه، اصلاح جامعه تنها به رفتار فردی اشخاص وابسته نیست؛ بلکه افراد باید در برابر وضعیت اخلاقی و اجتماعی جامعه نیز احساس مسئولیت داشته باشند.
۷. دعا میان بیم و امید
پس از هشدار درباره فساد در زمین، آیه بار دیگر به مسئله دعا بازمی‌گردد:
«وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا»
خداوند را با بیم و امید بخوانید.
سخنران توضیح می‌دهد که انسان در ارتباط با خداوند باید دو حالت را هم‌زمان در وجود خود حفظ کند: از یک طرف، از مسئولیت‌ها، نافرمانی‌ها و پیامدهای اعمال نادرست خود بیم داشته باشد و از طرف دیگر، به رحمت و بخشش خداوند امیدوار بماند.
هیچ‌کس نباید از رحمت الهی ناامید شود؛ حتی اگر گناهان زیادی مرتکب شده باشد. امید به رحمت خدا باید همواره در وجود انسان زنده باشد.
اما این امید نباید بهانه‌ای برای بی‌توجهی به رفتار و مسئولیت‌های انسان شود. آیه در ادامه می‌فرماید:
«إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ»
همانا رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است.
در این عبارت، سخن از نیکوکاران است؛ یعنی کسانی که در کنار دعا و امید به خدا، در عمل نیز مسیر درست را دنبال می‌کنند.
از نگاه سخنران، دعا زمانی با رفتار انسان همراه و هماهنگ می‌شود که او اهل عمل صالح باشد. صرف درخواست کردن با زبان، بدون اصلاح رفتار و کردار، برای رسیدن به نتیجه مطلوب کافی نیست.
۸. جمع‌بندی: اصلاح زمین از اصلاح انسان آغاز می‌شود
از مجموع این آیات و توضیحات سخنران می‌توان چند نکته اساسی را استخراج کرد:
نخست، دعا آداب و شرایطی دارد. انسان باید خداوند را با تضرع، خشوع و حضور قلب بخواند و در خلوت نیز ارتباط خود را با پروردگار حفظ کند.
دوم، تجاوز به حقوق دیگران و حدود الهی مانع مهمی در مسیر قرب به خداوند است. انسان نمی‌تواند از یک سو حقوق دیگران را پایمال کند و از سوی دیگر، تنها با دعا انتظار برآورده شدن خواسته‌هایش را داشته باشد.
سوم، فساد در زمین تنها به یک حوزه محدود نیست. ظلم به دیگران و خویشتن، تخریب محیط زیست، نابودی منابع طبیعی، آسیب رساندن به کشت‌وزرع و نسل انسان و پایمال کردن حقوق مردم، همگی می‌توانند از مصادیق فساد باشند.
چهارم، اصلاح زمین به دست خود انسان‌ها امکان‌پذیر است. ایمان به خدا، احسان به مردم، خدمت به جامعه و عمل به مسئولیت‌هایی مانند امر به معروف و نهی از منکر، از عوامل اصلاح جامعه‌اند.
پنجم، انسان باید میان خوف و رجا تعادل برقرار کند. نه باید از رحمت خدا ناامید شود و نه باید امید به بخشش الهی را بهانه‌ای برای ترک عمل صالح قرار دهد.
پیام محوری این جلسه آن است که اصلاح جهان و جامعه از اصلاح خود انسان آغاز می‌شود. تا زمانی که انسان رفتار، گفتار و کردار خود را تغییر ندهد، تغییر مکان و شرایط ظاهری نمی‌تواند راه‌حل اساسی مشکلات بشریت باشد. انسان باید از فساد دوری کند، به حقوق دیگران احترام بگذارد و با ایمان و عمل صالح در مسیر اصلاح زمین گام بردارد.
یادداشت تدوین
این متن بر اساس محتوای سخنرانی و متن پیاده‌سازی‌شده از ویدئو تنظیم شده است. تکرارها، مکث‌ها، عبارت‌های آغازین و بخش‌های غیرضروری گفتار حذف یا خلاصه شده‌اند و مطالب در قالبی منسجم و موضوع‌بندی‌شده بازنویسی شده‌اند.
آیات قرآنیِ قابل تشخیص با رسم‌الخط عربی بازسازی شده‌اند. روایت‌ها، نقل‌قول‌ها و برداشت‌های تفسیری و تاریخی، مطابق بیان سخنران حفظ شده‌اند و به معنای تأیید مستقل صحت انتساب یا درستی تاریخی آنها نیستند.